Meşru Müdafaada Hata Hali Nedir?

Ceza hukukunda meşru müdafaa, hukuka aykırı bir saldırıyı defetmek amacıyla gerçekleştirilen fiillerin belirli şartlar altında cezalandırılmamasını ifade eder. Ancak uygulamada, failin olayın gerçekliğini yanlış algılaması veya hukuka uygunluk nedenlerinin varlığı konusunda yanılgıya düşmesi mümkündür. Bu durumda meşru müdafaada hata hali gündeme gelir.

Meşru müdafaada hata, özellikle failin saldırının varlığı, niteliği ya da savunmanın sınırları konusunda yanılması halinde ortaya çıkar ve bu hatanın hukuki sonucu, hatanın türüne ve kaçınılabilir olup olmadığına göre değişir.

Hata Kavramı ve Ceza Hukukundaki Önemi

Ceza hukuku bakımından hata, failin dış dünyadaki olguları veya hukuki değerlendirmeleri gerçeğe aykırı biçimde algılamasıdır. Hata, failin kastını ortadan kaldırabileceği gibi kusurluluğunu da etkileyebilir.

Bu ayrım önemlidir; çünkü ceza sorumluluğu, failin özgür iradesiyle ve bilerek hareket etmesine dayanır. Kişinin hataya düşmesi halinde, iradesinin bu yanlış algıdan etkilenip etkilenmediği ayrıca değerlendirilir.

Ceza hukukunda hata;

• Maddi unsurlarda hata (olgusal gerçeklik),

• Haksızlık (yasak) hatası (normatif gerçeklik)

şeklinde iki temel başlık altında incelenir.

Hukuka Uygunluk Nedenlerinde Hata

Türk Ceza Kanunu’nun 30. maddesi, hukuka uygunluk nedenlerinde hata halini özel olarak düzenlemiştir. Buna göre, kişi hukuka uygunluk nedenlerinin mevcut olduğu konusunda kaçınılmaz bir hataya düşmüşse, bu hatasından yararlanabilir.

Meşru müdafaa bakımından bu düzenleme özellikle önemlidir. Fail, gerçekte mevcut olmayan bir saldırının var olduğunu sanabilir ya da mevcut saldırının kapsamını yanlış değerlendirebilir. Bu durumda hatanın kaçınılmaz olup olmadığı belirleyici olacaktır.

Kaçınılmazlık, failden beklenen dikkat ve özen yükümlülüğü çerçevesinde değerlendirilir.

Meşru Müdafaanın Varlığında Hata

Meşru müdafaa kapsamında hata, farklı şekillerde ortaya çıkabilir:

• Fail, gerçekte saldırı bulunmamasına rağmen saldırı olduğunu sanabilir.

• Mevcut saldırının niteliğini veya ağırlığını yanlış değerlendirebilir.

• Savunmanın sınırlarını olduğundan geniş yorumlayabilir.

Bu hallerde, fail objektif olarak meşru müdafaa şartlarının oluştuğunu zannetse dahi, hukuki sonuçlar doktrindeki yaklaşımlara göre farklılık göstermektedir.

Meşru Müdafaa İradesine İlişkin Yaklaşımlar

Meşru müdafaa halinde failin savunma iradesiyle hareket edip etmemesi doktrinde tartışmalıdır. Bu konuda üç temel görüş bulunmaktadır.

Objektif Teori

Objektif teoriye göre, fiilin hukuka uygunluğu failin iradesinden bağımsızdır. Somut olayda meşru müdafaa şartları objektif olarak mevcutsa, failin bu durumu bilip bilmemesi sonucu değiştirmez. Bu görüş, Türk doktrininde ağırlıklı olarak kabul edilmektedir.

Saf Sübjektif Teori

Bu yaklaşıma göre, failin meşru müdafaa inancı esas alınır. Fail makul bir şekilde savunma halinde olduğunu düşünüyorsa, objektif şartlar gerçekleşmemiş olsa dahi fiil hukuka uygun sayılabilir. Ancak bu görüş uygulamada sınırlı kabul görmektedir.

Çifte Gereklilik Teorisi

Bu teoriye göre, hem objektif meşru müdafaa şartlarının gerçekleşmesi hem de failin savunma iradesiyle hareket etmesi gerekir. Aksi halde hukuka uygunluk oluşmaz.

Meşru Müdafaanın Maddi Unsurlarında Hata

Fail, meşru müdafaanın maddi unsurlarının gerçekleştiği zannıyla hareket edebilir. Bu durumda:

• Fiil tipik olmalıdır,

• Fail, saldırının var olduğuna samimi biçimde inanmalıdır.

Bu hata, doktrinde ya kastı kaldıran hata ya da hukuka aykırılığı ortadan kaldıran hata olarak değerlendirilmektedir.

Ağırlıklı görüşe göre, failin meşru müdafaa zannıyla hareket etmesi kastı ortadan kaldırır. Hatanın kaçınılabilir olması halinde taksirli sorumluluk gündeme gelebilir; kaçınılmaz olması halinde ise fail cezalandırılmaz.

Haksızlık (Yasak) Hatası

Fail, fiilin hukuka aykırı olduğunu bilmeden, var olmayan bir hukuka uygunluk nedenine dayanarak hareket edebilir. Bu durumda haksızlık hatası söz konusudur.

TCK m.30/4 uyarınca, fail fiilinin haksızlık oluşturduğu konusunda kaçınılmaz bir hataya düşmüşse cezalandırılmaz. Bu yaklaşım, modern ceza hukukunda benimsenen sınırlı liberal yaklaşım ile uyumludur.

Meşru Müdafaada Sınırın Aşılması

Meşru müdafaanın sınırının aşılması, TCK m.27 kapsamında düzenlenmiştir. Fail savunma sınırını kast olmaksızın aşarsa, indirimli ceza uygulanabilir.

Ancak sınır, mazur görülebilecek bir korku, heyecan veya telaş nedeniyle aşılmışsa, faile ceza verilmez. Bu düzenleme, meşru müdafaanın insan psikolojisiyle doğrudan bağlantılı olduğunu kabul eden önemli bir istisnadır.

Sapma Kavramı

Sapma, hata kavramından farklıdır. Failin algısında değil, fiilin icrasında meydana gelen beceri eksikliğinden kaynaklanır. Fail hedeflediği kişiye yönelmiş olsa dahi fiil farklı bir kişide sonuç doğurabilir.

Bu durumda hata değil, fiilin icra şekline ilişkin bir sapma söz konusudur.

Meşru müdafaa, ceza hukukunda bireyin kendini koruma refleksine hukuki zemin tanıyan temel bir kurumdur. Ancak meşru müdafaa kapsamında yapılan hatalar, her somut olayda ayrı ayrı değerlendirilmelidir.

Özellikle;

• Hatanın maddi mi normatif mi olduğu,

• Kaçınılabilir olup olmadığı,

• Savunmanın sınırlarının aşılıp aşılmadığı

hususları, failin cezai sorumluluğunu doğrudan etkilemektedir. Bu nedenle meşru müdafaa ve hata halleri, uygulamada en dikkatle değerlendirilmesi gereken ceza hukuku konuları arasında yer almaktadır.