Zorunlu Arabuluculuk Halleri Nelerdir?

Türk hukukunda arabuluculuk esasen taraf iradesine dayanan bir çözüm yöntemi olsa da, bazı dava türlerinde arabulucuya başvuru artık zorunlu dava şartıdır. Bu zorunluluk, yargının iş yükünü azaltmak, uyuşmazlıkların daha hızlı ve daha düşük maliyetle çözülmesini sağlamak amacıyla kademeli olarak genişletilmiştir.

Aşağıda, zorunlu arabuluculuk halleri ve Yargıtay’ın konuya ilişkin yaklaşımı yer almaktadır.

1. Zorunlu Arabuluculuk Halleri Nelerdir?

Türkiye’de dava şartı arabuluculuğun uygulandığı temel alanlar üç ana gruptur:

1) Ticari Davalar – TTK m. 5/A

Türk Ticaret Kanunu’na eklenen 5/A maddesine göre:

“TTK m. 4 ve diğer kanunlarda belirtilen ticari davalardan, konusu bir miktar paranın ödenmesi olan alacak ve tazminat taleplerinde, dava açmadan önce arabulucuya başvurmak dava şartıdır.”

Yargıtay, bu düzenlemeyi;

• hizmet sözleşmelerinden doğan alacaklar,

• bonoya/dayanak borç ilişkisinden kaynaklanan talepler,

• ticari kredi ve kefalet ilişkisinden doğan davalar,

• şirket ortaklarına verilen ödünçler

gibi uyuşmazlıklarda açık şekilde uygulamaktadır.

2) İşçi–İşveren Uyuşmazlıkları

7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m. 3’e göre;

“İşçi veya işveren alacağı, tazminat talepleri ve işe iade davalarında dava açılmadan önce arabulucuya başvurmak zorunludur.”

Profesyonel sporcuların kulüplerinden alacak talepleri gibi iş ilişkisine dayanan davalar da bu kapsamdadır.

3) Tüketici Uyuşmazlıkları

6502 sayılı Kanun m. 73/A uyarınca, belirli istisnalar dışında:

Tüketici Mahkemesinde açılacak davalarda arabuluculuk dava şartıdır.

4) 2023 Düzenlemesi: Kira – Kat Mülkiyeti – Komşuluk – Ortaklığın Giderilmesi

01.09.2023 tarihinden itibaren zorunlu arabuluculuk kapsamı genişletilmiş ve aşağıdaki uyuşmazlıklar da dava şartı arabuluculuk kapsamına alınmıştır:

• Kira ilişkilerinden doğan uyuşmazlıklar (tahliye, kira tespiti, alacak)

• Kat mülkiyetinden kaynaklanan uyuşmazlıklar

• Komşuluk hukukundan doğan uyuşmazlıklar

• Ortaklığın giderilmesi (izale-i şuyu) davaları

• Taşınır ve taşınmazların paylaştırılmasından kaynaklanan uyuşmazlıklar

Bu uyuşmazlıklar genellikle Sulh Hukuk veya Asliye Hukuk Mahkemesi’nde görülmesine rağmen, dava açmadan önce arabulucuya başvurmak zorunludur.

2. Asliye/Sulh Hukuk Mahkemesi’nde Açılan Davalarda Zorunlu Arabuluculuk Var mı?

Yargıtay’ın istikrar kazanmış yaklaşımına göre:

Davanın Asliye Hukuk’ta açılması, arabuluculuk şartını ortadan kaldırmaz.

Belirleyici olan:

Mahkemenin adı değil, uyuşmazlığın konusudur.

Örneğin Asliye Hukuk Mahkemesi’nde açılacak;

• kira alacağı,

• kat mülkiyeti uyuşmazlıkları,

• komşuluk hukuku davaları,

• ortaklığın giderilmesi (izale-i şuyu),

gibi davalarda mutlaka arabulucuya başvurulmalıdır.

Aksi halde dava:

“Dava şartı yokluğu” nedeniyle usulden reddedilir.

Bu eksiklik sonradan tamamlanabilir bir dava şartı değildir.

3. Zorunlu Arabuluculuğun İstisnaları

Zorunlu arabuluculuk mutlak değildir. Kanun ve içtihatlarla belirlenmiş bazı istisnalar vardır.

Menfi Tespit Davaları

Yargıtay’ın uzun süre koruduğu görüş:

Menfi tespit davaları zorunlu arabuluculuğa tabi değildir.

Zira bu davalarda "alacak talebi" değil, "borçlu olunmadığının tespiti" istenir.

Ancak Yargıtay 11. HD'nin daha yeni bir kararı, bonoya dayalı menfi tespit davalarını arabuluculuk kapsamına almıştır.Bu nedenle güncel içtihatlar dikkatle takip edilmelidir.

Talep Yığılması (Terditli Davalar)

Dava hem arabuluculuğa tabi talepler hem de tabi olmayan talepler içeriyorsa:

Davanın bölünemeyeceği ilkesi gereği arabuluculuk şartı aranmayabilir.

(Yargıtay 11. HD, 2022/1129 E.)

İş Kazası ve Meslek Hastalığı

İş hukukunda genel kural arabuluculuk olsa da:

İş kazası ve meslek hastalığından doğan maddi-manevi tazminat talepleri arabuluculuğa tabi değildir.

Özel Kanunlarda Öngörülen Zorunlu Başvurular

Örneğin trafik kazalarında:

Sigorta şirketine başvuru zorunluluğu yerine getirildiyse, ayrıca arabuluculuğa başvurma şartı aranmaz.

4. Arabuluculuğa Gitmeden Dava Açılırsa Ne Olur?

Zorunlu arabuluculuk kapsamındaki bir dava, arabulucuya başvurulmadan açılmışsa:

Mahkeme davayı esasa girmeden usulden reddeder.

Bu eksiklik daha sonra giderilemez, yani yargılama sırasında arabulucuya gidilerek tamamlanmasına izin verilmez.

Zorunlu arabuluculuk Türk hukukunda geniş bir alana yayılmış olup, özellikle:

• ticari alacak ve tazminat davaları,

• işçi–işveren uyuşmazlıkları,

• tüketici davaları,

• kira – kat mülkiyeti – komşuluk hukukundan kaynaklanan uyuşmazlıklar,

• ortaklığın giderilmesi davaları

için dava açmadan önce arabulucuya başvurmak şarttır.

Asliye/Sulh Hukuk Mahkemesi’nde açılacak bir davada arabuluculuk gerekip gerekmediğini belirleyen şey:

Uyuşmazlığın mahiyeti ve kanundaki düzenlemelerdir.

Her somut olayda uyuşmazlığın niteliği dikkatlice değerlendirilmelidir; çünkü zorunlu arabuluculuk kapsamı hem kanuni değişiklikler hem de Yargıtay içtihatlarıyla sürekli gelişmektedir.