Çek İbraz Süresi Nedir? Süresinde İbraz Edilmeyen Çekin Hukuki Sonuçları

Çek ibraz süresi, Türk Ticaret Kanunu’na göre çekin muhatap bankaya sunulması gereken zorunlu süreyi ifade eder. Bu süre geçirilirse, çek artık kambiyo hukukunun sağladığı özel koruma ve hızlı tahsil imkânlarını kaybeder. Hem alacaklı (hamil) hem keşideci hem de banka açısından hukuki sonuçlar tamamen değişir.

Bu yazıda, çek ibraz süresi kaçırıldığında ortaya çıkan sonuçlar; Yargıtay kararları, doktrin ve uygulama ışığında detaylı şekilde incelenmektedir.

1. Çek İbraz Süresinin Geçmesi Ne Anlama Gelir?

Kanuni ibraz süresi içinde bankaya sunulmayan bir çek:

• Kambiyo senedi olma niteliğini büyük ölçüde kaybeder,

• Hamilin kambiyo hukukuna özgü müracaat hakkı sona erer,

• Çek, artık “adi havale” niteliğinde değerlendirilir,

• Uygulanacak zamanaşımı süreleri değişir,

• Karşılıksız çek suçu yönünden cezai sorumluluk doğmaz,

• Bankanın çek bedelini ödeme yükümlülüğü ortadan kalkar.

Bu nedenle çek ibraz süresi, çekin hukuki kaderini belirleyen kritik bir süre olarak kabul edilir.

2. Çekin Süresinde İbraz Edilmemesinin Hamil Açısından Sonuçları

a) Müracaat hakkının kaybı

Yargıtay Hukuk Genel Kurulu ve diğer daire kararlarında açıkça belirtildiği gibi; çek süresinde ibraz edilmezse hamil:

• Keşideciye,

• Cirantalara,

• Avaliste

karşı kambiyo senetlerine özgü müracaat hakkını tamamen kaybeder.

Bu durum, hamilin artık kambiyo yoluyla icra takibi yapamayacağı anlamına gelir.

İcra mahkemeleri bu hususu resen gözetir ve kambiyo takibini iptal eder.

b) Çekin niteliği değişir

Çek, kambiyo senedi olmaktan çıkıp:

• Doktrine göre “adi havale”,

• Bazı Yargıtay kararlarına göre ise “kambiyo niteliği zayıflamış kıymetli evrak”

olarak nitelendirilir.

Bu dönüşüm, çekin tanıdığı hızlı takip ve güçlü koruma mekanizmalarını ortadan kaldırır.

c) Alternatif hukuki yollar

Hamil şu yollara başvurabilir:

• Sebepsiz zenginleşme davası

• Temel borç ilişkisine dayalı alacak davası(mal satımı, hizmet sözleşmesi vb.)

• Çekin yazılı delil başlangıcı olarak kullanıldığı genel alacak davası

Sebepsiz zenginleşmede bir önemli avantaj vardır:İspat yükü keşideciye geçer.

Bu, Yargıtay 19. HD’nin birçok kararında açıkça belirtilmiştir.

3. Zamanaşımı Sürelerinin Değişmesi

İbraz süresi kaçırıldığında artık kambiyo hukukundaki 6 ay / 3 yıl gibi kısa süreler uygulanmaz.

Yeni zamanaşımı rejimi şöyledir:

• Sebepsiz zenginleşme → 1 yıl

• Adi havale (genel borç ilişkisi) → 10 yıl(BK m. 125)

Bu nedenle çek ibraz süresi, doğrudan alacağın dayandığı hukuki rejimi değiştiren bir süre niteliğindedir.

4. Keşideci Açısından Sonuçlar

Çek ibraz süresi geçerse:

• Keşideci karşılıksız çek suçundan sorumlu olmaz.Çünkü suçun oluşması için çekin yasal süresinde ibrazı zorunludur.

• Keşideci çekten cayma hakkını kullanabilir.Yani bankaya ödeme talimatını geri çekebilir.

• Çekin karşılıksız kalması halinde keşideciye yönelik cezai veya hukuki yaptırımlar (kambiyo rejimine özgü) doğmaz.

5. Banka Açısından Sonuçlar

İbraz süresi geçtikten sonra:

• Bankanın ödeme yükümlülüğü sona erer,

• Ancak keşideci çekten caymamışsa banka çek bedelini ödeme yetkisini sürdürebilir,

• Karşılıksız çek işlemi yapılmaz; sadece “ibraz süresi geçirilmiştir” şerhi düşülür.

Bankanın bu yetkisinin süresi konusunda iki görüş vardır:

• 6 ay diyen görüş,

• 3 yıl diyen görüş (TTK m. 814).

Her iki görüş de uygulamada yer bulmaktadır.

6. Çekin Ciro Edilmesi ve İlgili Hususlar

İbraz süresinden sonra yapılan ciro:

• Artık kambiyo cirosu değil,

• Alacağın temliki hükmündedir.

Bu nedenle hamil, çek bedelini kazanmış olmaz; devredenin hakları ne ise onları devralır.

7. Sonuç: Çek İbraz Süresi Kaçırılırsa Ne Olur?

Özetle:

• Kambiyo takibi yapılamaz.

• Müracaat hakkı tamamen kaybedilir.

• Cezai sorumluluk doğmaz.

• Çek adi havaleye dönüşür.

• Sebepsiz zenginleşme veya genel alacak davası açılabilir.

• Zamanaşımı süreleri farklılaşır (1 yıl veya 10 yıl).

• Bankanın ödeme zorunluluğu ortadan kalkar.

Çek ibraz süresi, çekle ilgili tüm hukuki işlemlerin merkezinde yer alan ve doğrudan hak kayıplarına yol açan kritik bir süredir. Bu sürenin kaçırılması, alacaklının stratejisini kambiyo hukukundan borçlar hukukuna kaydırır ve çekin hukuki niteliğini tamamen değiştirir.